Geschiedenis en achtergronden

Voordat er kranten waren kwamen stadsomroepers en troubadours die zich door het nieuws lieten inspireren deels via vlugschriften aan hun materiaal. Troubadours dikten het nieuws aan en waren in feite de voorlopers van de sensatiepers. Ook na de uitvinding van de boekdrukkunst rond 1450 bleven er troubadours en omroepers en er kwamen naast vlugschriften door studenten overgeschreven kranten uit. Dat was niet alleen omdat overschrijven sneller kon gaan dan zetten en drukken, maar ook om de strenge censuur van de autoriteiten te omzeilen. Tot in de 19^e eeuw kenden bijna alle kranten weekedities. De in 1656 door Abraham Casteleyn opgerichte "Weekelijke Courante van Europa" werd in 1664 als "opregte Haerlemse courant" het oudste nog bestaande nieuwsblad van Nederland. De krant is thans onderdeel van het Haarlems dagblad. Het was echter niet de 1^e krant die in Nederland uitkwam. Die eer valt te beurt aan de in 1618 verschijnende "Courante uyt Italien ende Duytslandt Ec" en de "Tydinghen uyt Verscheyde Quartieren" die tot aan 1670 het levenslicht mochten aanschouwen. In 1938 ontdekte de Zweedse historicus Folke Dahl beide kranten in de Koninklijke Bibliotheek van Stockholm. De laatste krant verscheen ook onder een Franse titel. Deze kranten en de Franstalige kranten van Gazette de Hollande werden gedrukt en uitgegeven door de broers Casper en Jan van Hilten. Kranten werden voor een flink deel samengesteld uit al dan niet vertaalde berichten uit andere kranten. Uit de Gazettes de Hollande ontstonden Nederlandstalige edities zoals de Amsterdamsche Courant (sinds 1670), de Utrechtse Courant (1676), de Ordinaire Leydsche Courant (sinds 1686) en in de 18^e eeuw de Gravenhaegsche Courant en de Rotterdamsche Courant. Uit de dezelfde eeuw stammen de Leeuwarder Courant en Opregte Groninger Courant. Later in de 18^e eeuw werd de patriottische "Post van den Neder-Rhijn" van Pieter ‘t Hoen het 1^e Nederlandse opinieweekblad.

In de Franse tijd moesten kranten in 2 talen verschijnen en krantenbelasting gaan betalen. Dat was te zien aan het perszegel in de linker bovenhoek van de voorpagina. Ook stonden ze onder strenge overheidscensuur. Koning Lodewijk Napoleon bediende zich vanaf 1810 van de Moniteur d‘ Amsterdam, de voorloper van de Koninklijke Staatscourant. Veel kranten verdwenen tot na de val van Lodewijk Napoleon in 1813 tijdelijk van het toneel. Nadien werd de Opregte Haerlemmer het meest gelezen dagblad van Nederland, niet in de laatste plaats door de vele familieberichten. Later werd met de opkomst van de verzuilde pers het neutrale imago ervan als saai ervaren. In 1830 werd het 2 jaar tevoren opgerichte Algemeen Handelsblad van de liberale staatspartij het eerste landelijke dagblad en 4 jaar later werd het roomse Stuiversmagazijn het 1^e geïllustreerde publiekstijdschrift. In 1845 verscheen de 1^e editie van het roomse dagblad "De Tijd" (sinds 1975 het weekblad HP/de Tijd). In 1867 kwam de Katholieke illustratie uit als tijdschrift van de roomse zuil. Het blad zou precies 100 jaar bestaan en vervolgens onderdeel worden van nieuwe Revue. Ondanks het herstel van de persvrijheid in 1848 bleven er tot 1869 door de hoge zegelbelasting maar 9 dagbladen in omloop. Daarna kwamen er veel nieuwe bij, waaronder het Nieuws van de dag met als ondertitel ""De kleine Courant" in navolging van de Franse populistische krant "Le petit Journal". In 1870 had men de positie van krant met de meeste familieberichten overgenomen van de Oprechte Haarlemmer. Tussen 1870 en 1885 steeg door de landbouwcrisis de Amsterdamse bevolking van 270.000 naar 370.000. Vanuit armoede en werkloosheid kwam de arbeidersbeweging op. "Recht voor allen" werd het blad van hun Sociaal Democratische Bond.

In 1872 stichtte Calvinist Abraham Kuyper van de Antirevolutionaire partij dagblad de Standaard. In 1878 verscheen het progressieve weekblad de Amsterdammer dat in 1925 de Groene Amsterdammer werd. In 1893 lanceerde baron Henry Tindal de Telegraaf als voortzetting van de Amsterdamse Courant. In 1895 werd het Volksdagblad de 1^e arbeiderskrant van Nederland en 5 jaar later zag het Volk onder redactie van Pieter Jelles Troelstra het levenslicht als dagblad van de gematigd linkse SDAP, een afsplitsing van de Sociaal Democratische Bond. Rond deze tijd werd het ook mogelijk om foto's af te drukken in de persmedia. Geïllustreerde tijdschriften (meestal weekbladen) vervulden zo steeds meer de rol van vensters op de wereld. Belangrijke niet verzuilde voorbeelden werden Eigen Haard (1875-1941), Wereldkroniek (1894-1969), "Prins der geïllustreerde bladen" (opgericht in 1901, sinds 1946 Vizier en daarna Televizier) en het vooroorlogse weekblad Het Leven (opgericht in 1906). Weekblad de Spiegel (1906-1969) werd de pendant van de Calvinistische zuil.

Tijdens de 1^e wereldoorlog koos de Telegraaf tegen de neutraliteitspolitiek van de regering in partij voor de Engelsen en Fransen. Dit legde de krant uiteindelijk geen windeieren. In 1923 kocht men het Nieuws van de dag op, destijds met 212.000 abonnees de grootste krant van Nederland (de Telegraaf had er 87.000). De Volkskrant begon in 1922 als krant van de roomse Volks- en werkliedenbond. In 1934 gaf de roomse uitgeverij Spaarnestad de Libelle uit, het oudste nog bestaande damesblad. In 1936 werd tijdschriftenuitgeverij de geïllustreerde pers opgericht. Dit publiceerde ondermeer het damesblad Margriet en de Donald Duck en de Revue. In 1964 werd het een onderdeel van VNU dat in 2001 haar tijdschriftendivisie met alle grote Nederlandse weekbladen aan Sanoma verkocht. Tijdens de 2^e wereldoorlog bleven de meeste kranten verschijnen ondanks de censuur en verplichting om nieuws op te nemen van de bezetter. Een aantal kranten hielden het na kortere of langere tijd voor gezien en een aantal tijdens de oorlog opgerichte verzetskranten bleef na de oorlog doorbestaan.

In 1946 werd het Algemeen dagblad opgericht als zusje van de Nieuwe Rotterdamse Courant. De nogal behoudende krant groeide uit tot de op één na grootste betaalde krant van Nederland. De Telegraaf/ Nieuws van de Dag kreeg in 1948 een verschijningsverbod opgelegd omdat ze met de bezetter had samengewerkt. Dit werd in 1949 weer opgeheven. De Calvinistische Standaard kwam na 1945 niet meer terug en haar plaats werd ingenomen door het verzetsblad Trouw. Ook de verzetskranten Het Parool (onafhankelijk socialistisch) en De Waarheid (communistisch) gingen na de oorlog door. Een aantal vooroorlogse socialistische dagbladen van de Arbeiderspers werden vervangen door "het Vrije Volk", de partijkrant van de PvdA die tot in de 60er jaren de grootste krant van Nederland was. In 1945 hadden deze 4 kranten ieder al meer dan 300.000 abonnees. De Volkskrant werd de spreekbuis van de roomse zuil en het Algemeen handelsblad bleef deze rol vervullen voor haar conservatief liberale pendant. Van de verzetskranten is het linkse Vrij Nederland als opinieweekblad blijven voortbestaan. Voor de oorlog verschenen opinieweekbladen vaak op krantenformaat. De geïllustreerde publiekstijdschriften hielden aanvankelijk hoge oplagen, maar de ontwikkeling van de TV tot volksmedium betekende rond 1970 veelal de nekslag.

Vanaf de 70er jaren sloeg door de concurrentie van TV en TV reclame en door dure rotatiepersen en dalende oplagen het verschijnsel persconcentratie toe. In 1970 fuseerde het Algemeen Handelsblad met de Nieuwe Rotterdamse krant tot het degelijke en gematigd liberale NRC Handelsblad en de Tijd en de Haagse Post gingen 3 jaar later op in het tamelijk vooruitstrevende weekblad HP/De tijd. Trouw fuseerde in 1975 met 4 christelijke dagbladen in Zuid-Holland en in datzelfde jaar vormde men samen met het Parool en de Volkskrant de Perscombinatie. Wel behielden de 3 kranten hun eigen naam. Trouw werd een gedegen en gematigd progressieve krant met een licht calvinistische inslag. Het Reformatorische dagblad en het Nederlands dagblad bezetten de niche van de evangelisch christelijke landelijke dagbladen. De Volkskrant werd het belangrijkste linkse dagblad en de rechtse Telegraaf bleef de grootste krant van Nederland. Omdat de communistische partij fuseerde met Groenlinks hield ook de Waarheid in 1990 op met bestaan. In 1991 creëerden het Vrije Volk en het Rotterdams nieuwsblad samen het Rotterdams dagblad. In 1995 sloot uitgeverij Meulenhoff zich aan bij de perscombinatie, hetgeen leidde tot het ontstaan van PCM. Een jaar later deed de Nederlandse dagbladunie met het Algemeen dagblad, het NRC handelsblad, het Rotterdams dagblad en een aantal regiokranten uit West-Nederland hetzelfde. In 1999 werden de Zweedse Metro en Spits van het Telegraafconcern de 1^e gratis landelijke kranten en de 1^e kranten die verschenen in het handzame tabloidformaat. Trouw en het Parool volgden dit voorbeeld  In 2005 en 2007 kwamen respectievelijk Dag en de Pers er bij als gratis kranten. Daarmee kwam het aandeel van dit type krant in de totale dagbladoplagen boven 30%.

Kranten

In 2007 gaven de 12 uitgevers van kranten in Nederland 29 betaalde dagbladen (9 landelijk, 19 regionaal), 4 gratis landelijke dagbladen en 485 gratis huis aan huisbladen uit. Deze verschijnen het vaakst 1 keer per week en ze bereikten 86% van de huishoudens. Verder waren er nog 54 betaalde regiokranten die 1 tot 3 keer p/w uitkomen (oplage 280.000). De betaalde dagbladen hadden medio 2007 een gezamenlijk oplage van 3,7 miljoen, de 4 gratis kranten van 1,9 miljoen en de huis aan huisbladen van 38 miljoen (2003). Betaalde kranten bereikten 75% van de bevolking van 14 jaar en ouder en van hun oplagen werd 86% verspreid via abonnementen (erg veel naar EU maatstaven). Qua leeftijd leest de groep tussen 25 en 35 het minst kranten (51%). Daarna neemt de consumptie toe tot ruim 70% bij 55plus. Paren met of zonder kinderen die in een landelijke omgeving wonen lezen het vaakst dagbladen en de groep van "niet westerse allochtonen" het minst vaak (14% van hun huishoudens). Betaalde dagbladen werden gewaardeerd met een 7,9. Bij de gratis landelijk kranten varieerde het cijfer tussen 5,9 bij Dag en 7 bij de Pers. Slechts 2 kranten kenden een zondagseditie (gezamenlijke oplage medio 2007: 713.000; Telegraaf 663.00; Twentse krant Tubantia 51.000). In 2006 las 71% van de Nederlanders elke dag een krant. Met de stelling dat gratis kranten de betaalde kranten kunnen vervangen was 48% van de Nederlanders het oneens en 28% was het er mee eens. Echte boulevardkranten kent Nederland niet. De navolgende tabel geeft informatie over grote dagbladen. Afkortingen uitgevers: TMG: Telegraaf Media Groep;  PCM: Perscombinatie Meulenhoff, NDC: Noordelijke Dagblad Combinatie.

Tijdschriften

Het EJC meldde over 2006 dat er in Nederland meer dan 8000 tijdschriftentitels beschikbaar waren. Newcom maakte gewag van 3400 titels, Bij het oplagebureau HOI stonden 218 consumententijdschriften ingeschreven met een totaaloplage van 23,1 miljoen. In 2006 verdwenen hier 4 consumententijdschriften en er kwamen 21 nieuwe bij. Bij de consumentenbladen die bleven daalde de totaaloplage met 2%, maar door de komst van de nieuwe titels werd dit verlies beperkt tot 1%. Met inbegrip van gratis uitgaven gingen de oplagen van auto en motor (+55%), vrouwen (+19%), populair wetenschappelijke (+10%), jongeren, sport en culinaire bladen (+2%) omhoog. De sterkste daling voltrok zich bij mannen (-17%), reis (-7%), computer (-6%) en woon, tuin en knutselbladen (-5%). De stijging bij auto en vrouwenbladen komt vooral op het conto van de gratis titel ANWB auto (oplage 293.000) en de gratis Telegraaf bijlage Vrouw (oplage 850.000). Bij de bij HOI ingeschreven 358 bestaande vakbladtitels daalden de totaaloplagen in 2006 met 3%. Tegenover de 7 vakbladen die werden opgedoekt stonden echter 36 nieuwe titels. Die zorgden ervoor dat de totaaloplage toch met 4% omhoog ging en uitkwam op 4,7 miljoen. In 2005 gaf Sanoma de meeste titels uit (55), gevolgd door de ANWB en weekbladpers (beide 12), Audax en TMG (beide 11), Wegener en Quote (beide 9) en NTG/Imca (6). Net als bij de kranten vindt veruit het grootste deel van de tijdschriften in Nederland de weg naar de gebruiker via abonneeverkoop. De tijd die wordt besteed aan het lezen van tijdschriften (gemiddeld ruim 1 uur p/w) neemt toe met de leeftijd.

Allerhande is het klantenblad van de grootste supermarktketen Albert Hein en Health is het blad van de grootste ziekteverzekeraar. De kamerkrant is van de Kamers van koophandel. De Keesing media groep, een onderdeel van TMG, nam in juni 2007 het grootste puzzelblad Denksport over van Sanoma. Het blad (oplage 1 miljoen) komt 1 tot 13 keer p/j uit.