Oorsprong en geschiedenis

Het oudste stukje tekst dat in Bulgarije is gevonden is in een soort runenschrift dat afkomstig was van vroege Thraciërs die rond 5000 v Chr. het grondgebied van het land bevolkten. Restanten van hun taal zijn ook nu nog terug te vinden in sommige namen en plaatsnamen. De Proto-Bulgaren die vanaf de 7^e eeuw de regio koloniseerden spraken Slavisch en geschreven teksten uit de tijd waren in het oud Griekse alfabet. Rond 860 ontwikkelden de missionarissen Cyrillus en Methodius speciaal voor de Slavische volken het Glagolitische alfabet met het doel om de bijbel in het Slavisch te vertalen. Omdat het in de westerse wereld zo onbekend is, is het in sciencefiction films wel gebruikt als het schrift van buitenaardse intelligentsia (de gesproken filmtaal van deze extraterrestialen leek echter meer op koeterwaals).

Na 886 gaf de Bulgaarse tsaar Boris I de leerlingen van Cyrillus en Methodius Clement van Ohrid en Naum van Preslav gelegenheid om het Cyrillische alfabet in de Slavische liturgie te introduceren. Dit bestond uit een mengsel van Glagolitische en Griekse tekens. Het mondde uit in het oud kerkslavisch of oud Bulgaars dat tot ongeveer 1100 na Chr. toonaangevend was. Daarmee was het Bulgaars de eerste geschreven Slavische taal en vormde het een basis voor de ontwikkeling van alle andere Slavische talen. Nadien maakte de taal een eigen grammaticale ontwikkeling door (duidelijke lidwoorden, meer nadruk op werkwoorden en minder op naamvallen). Daardoor kon het midden Bulgaars ontstaan dat tussen de 12^e en de 15^e eeuw verder werd verrijkt via geestelijke en wereldlijke literatuur. Vanaf de 16^e eeuw vormde zich het moderne Bulgaars met steeds meer afzonderlijke en steeds minder veelomvattende woorden. In de 19^e eeuw ontstond vanuit een voorkeursdialect als het Nederlandse hooghaarlemmerdijks het standaard Bulgaars. In het Bulgaars zijn woorden terechtgekomen uit het Grieks, Latijn, Russisch, Frans, Italiaans, Duits en (recentelijk) Engels.

Taalgroep, verbreiding en dialecten

Het Bulgaars valt onder de Zuid-slavische tak van de Indo-europese taalfamilie. Samen met het Servisch, Grieks, Albanees, Macedonisch, Roemeens en Torlok maakt de taal deel uit van de Balkan taalunie. Van de verwante talen in de regio lijkt het Bulgaars nog het meest op het Macedonisch, maar ook veel op Servisch, Bosnisch, Kroatisch en Sloveens. De taal wordt binnen de regio door ruim 10 miljoen mensen gesproken die (behalve in Bulgarije zelf) in de buurlanden Turkije, Griekenland, Macedonië, Servië en Roemenië en in Oekraïne wonen. Daarnaast zijn zo'n 2 miljoen emigranten de taal nog machtig. Binnen Bulgarije spreekt vrijwel iedere ingezetene wel Bulgaars. Voor de helft van het Turkse volksdeel (10% van de Bulgaren) is het Turks echter de moedertaal en ook de Roma kennen een eigen taal (Erli). Het Bulgaars zelf heeft ongeveer 30 dialecten. Op plaatsen waar minderheden de meerderheid vormen wordt hun taal onderwezen op basisscholen. De 2,5% Macedoniërs vormen hierop een uitzondering, want het Macedonisch wordt In Bulgarije beschouwd als een Bulgaars dialect. In de Sovjetperiode moesten alle schoolkinderen Russisch leren, maar tegenwoordig is Engels de meest populaire vreemde taal, gevolgd door Duits en Frans.

Kenmerken van het Bulgaars

De Bulgaren hebben het Cyrillische schrift gehandhaafd omdat ze er trots op zijn dat dit vanuit hun land min of meer aan de bakermat staat van alle Slavische talen. Daardoor is Bulgarije het enige EU land met officieel een cyrillisch alfabet. Oorspronkelijk telde dit alfabet tussen de 28 en 44 letters. In 1870 werd dit aantal voor Bulgarije op voorstel van taal en letterkundige en historicus Marin Drinov van de beweging van het nationaal ontwaken vastgesteld op 32 en in 1945 op 30. Eind 18^e eeuw kregen de Bulgaren de Russische versie van het cyrillische burgerschrift van Peter de Grote. In het Zuidslavische cyrillische alfabet ontbreken de letters q, w, x en y. In het Bulgaars kent men aparte letters voor een aantal klanken die in de Slavische talen veel voorkomen. Dit zijn de lange a, de klanken met een stomme e tsje, tse en se en de klanken joe en jaa. De meeste cyrillische letters (19 in getal) zijn vanuit het Latijnse alfabet onleesbaar en sommige cyrillische letters die vanuit het Latijnse schrift wel leesbaar lijken zijn het in feite niet. De cyrillische p is een Latijnse r, de cyrillische r een Latijnse g, de cyrillische c een s, de cyrillische h een n en de cyrillische b een v. De cyrillische a, e, k, m, o en t komen wel overeen met hun Latijnse equivalent. In het Bulgaars kent men de geslachten mannelijk, vrouwelijk en onzijdig. Vrouwelijke zelfstandige naamwoorden eindigen meestal op een a en onzijdige zelfstandige naamwoorden op een stomme e. Bij het meervoud is het verschil minder duidelijk. Vaak zet men het lidwoord achter het zelfstandig naamwoord (net als in het Scandinavisch). Daardoor vergeten Bulgaren die in het Engels schrijven het lidwoord nogal eens. Net als het Nederlands, Frans en Duits kent het Bulgaars een informele (je) en een formele (u) vorm. Een van de lastige punten bij de taal is dat de klemtoon erg uitgesproken is, maar qua lettergreep niet vast ligt.