Inleiding

Bulgarije kent meer dan 11.000 festivals en rituelen en mede vanwege het naar EU maatsta­ven grote en traditioneel levende volksdeel op het platteland spelen tradities, feestdagen en folklore voor veel Bulgaren een belangrijke rol. Naast familiegebruiken (m.n. rond geboorte, huwelijk en dood), seizoensgebonden feestdagen en religieuze feestdagen zijn er veel jaarlijks terugkerende traditionele regionale feesten. Vooral daarbij worden de kleurige regiogebonden klederdrachten regelmatig uit de mottenballen ge­haald. Vieringen gaan gepaard met lekker eten en drinken (bijna elk feest heeft wel een bijpassend brood), rituelen, muziek, zang en dans. Tot de wereldse herdenkingsdagen die landelijk worden gevierd behoren bevrij­dingsdag (den na ozvoboszhdenieto) op 3 maart (bevrijding van de Ottomaanse overheer­sing, de president hijst dan ondermeer de vlag bij het graf van de onbekende soldaat ), de dag van de arbeid (den na truda) op 1 mei, St. George dag (Gergiovden) of de dag van het leger op 6 mei, 8 mei (internationale vrouwendag; de vrouwen hebben dan vrij), de dag van de Slavische taal en cultuur (den na azbukata kulturatia i prosveshtenieto) op 24 mei, herenigingdag (den na saedinenieto) op 6 september (hereniging van Oost-Roemelië met Bulgarije), onafhankelijkheidsdag (den na nezavisimostta) op 22 september (onafhanke­lijkheid van het Ottomaanse rijk) en de dag van het nationaal ontwaken (den na narodnite buditeli) op 1 november om de leiders van de 19^e eeuwse nationalistische beweging te be­wieroken.  

Overgangsrituelen

Voorafgaand aan de doop wordt voor een baby door de ouders met zorg een peetvader (zelden een vrouw) gekozen die gedurende de rest van zijn leven voor de boreling als spiritueel leidsman moet fungeren. Bij de doopplechtigheid brengt deze een witte handdoek, een wit laken en wat zeep mee om het gezicht te reinigen en de ouders dragen brood en lekkers bij aan de plechtigheid. De geestelijke legt een kruis over de baby om aan te geven dat deze alle uitdagingen van het leven aan zal moeten gaan. De boreling wordt vervolgens 3 keer rond het doopvond gedragen, de priester knipt de baby wat haar af en na de doop wordt een kaars ontstoken voor de aanwezigen. Ook heiligt de geestelijke een gouden of zilveren kruisje dat de peetvader voor het kind heeft meegenomen. De bedoeling is dat het dit de rest van het leven als geloofssymbool bij zich draagt. Nadien wordt de baby in met zorg gekozen doopkleertjes gestoken en de plechtigheid wordt thuis afgesloten met een uitvoerig samenzijn vergezeld van een speciale maaltijd, drank en uitwisseling van gelukwensen. Naast de viering van verjaardagen kent men in Slavische landen de viering van de naamdag (immen den) op de dag die gewijd is aan de orthodoxe heilige waar iemand naar is vernoemd. Traditioneel brandt men dan ‘s ochtends een kaars in de kerk. Verder is er een speciale maaltijd met de familie en ‘s avonds komen er vrienden en kennissen langs met cadeautjes die uiteraard onthaald worden op hapjes en drankjes. Vroeger kwamen ze onaangekondigd en gaven ze iets cadeau dat doet herinneren aan de betreffende heilige (bijv een icoonprent). Veel heiligendagen kennen daarnaast specifieke bijpassende rituelen voor iedereen.

Als koppelingsritueel kent men in Bulgarije hier en daar nog het ladouvane. In de Balkanbergen, in het westen en langs de Donau werd het met oud en nieuw gevierd en elders rond 21 juni. Alle ongetrouwde meisjes gooiden hun via een rode draad aan elkaar en aan groene planten vastgebonden ringen samen met gerst en haver (vruchtbaarheidsymbolen) in een met bronwater gevulde ketel. De ketel bleef een nacht onder de sterrenhemel staan en de volgende ochtend werd de meisjes, nadat ze er ritueel omheen hadden gedanst, de toekomst voorspeld. Op de dag voor een plattelandsbruiloft wordt het haar van de bruid gevlochten en de bruidegom wordt geschoren onder begeleiding van speciale muziek (na de bruiloft draagt de bruid een hoofddoek). Als een restant van de vroegere zadruga structuur (zie onder bevolking) begint de bruiloftsdag met een ritueel waarbij de broer van de bruidegom zich moet bewijzen door met zijn gevolg de bruid te schaken onder symbolisch verzet van haar familie. Met veel emotie neemt de bruid dan zogenaamd gedwongen afscheid van familie, vrienden en verleden. Bij het ritueel hoort een met bloemen, klimop, popcorn en chilipepers versierde banier met op de stok een in goudpapier gewikkelde appel als symbool van zon en vruchtbaarheid. Het team van de bruidegom verovert de banier van de familie van de bruid om van beide banieren één vlag te maken. Vervolgens wordt de stok gebroken, de bruid krijgt de vlag en de appel wordt opgegeten door bruid en bruidegom samen. Daarna gaat men in optocht met de bruid naar haar nieuwe huis en familie.

In minder traditionele bruiloften zit meer variatie, al zijn er gemeenschappelijke kenmerken. Zo trouwt men meestal in het weekend en zelden in de vastentijd. Verder is de bruid in het wit gekleed en de bruidegom in het donker. De familie van de bruidegom haalt met diens peetvader de bruid van haar huis waarop het paar met beide families naar de ambtenaar gaat die het burgerlijk huwelijk voltrekt. Pas daarna kan de kerkelijke inzegening plaatsvinden. Deze wordt gevolgd door het trouwfeest; vaak in een restaurant. Het feest wordt geopend door de peetvader van de bruidegom, de gasten geven cadeaus aan het bruidspaar en het duurt zo'n 4 of 5 uur. Bij de vaste rituelen hoort het volproppen van de mond van de schoonmoeder (dan houdt ze zich tenminste stil als het stel getrouwd is), het stukgooien van glazen en brood met zout en peper. Er wordt gegeten, gedronken, gezongen en gedanst en elke keer wanneer de gasten na het achteroverslaan van een borrel gorchivo (bah; bitter) roepen kust het bruidspaar elkaar. Na de bruiloft zakt men nog wel eens af naar een bar.

Na een sterfgeval wordt de dode gewassen en gekleed (bij jong overledenen in bruiloftskleding) en de ogen worden gesloten om te voorkommen dat er nog iemand dood gaat. Er wordt een speciaal brood gegeten door degenen die bij de begrafenis zullen zijn. Ook worden ramen en deuren geopend, kopjes worden omgekeerd op de schoteltjes gezet en spiegels en portretten worden bedekt om de ziel van de overledene de kans te geven om het huis te verlaten. Naast het lichaam wordt eten en geld gelegd als losgeld voor de nieuwe wereld van de overledene en soms ook een kruis, knoflook en wierook om te voorkomen dat de overledene vampier wordt. Ook wordt flink geweeklaagd bij het lichaam om het gemoed te luchten. De begrafenis wordt aangekondigd met het luiden van kerkklokken. Na de begrafenisceremonie, die meestal op het kerkhof plaatsvindt, loopt men in een rij langs de open kist en maakt men een buiging. Daarna wordt de familie gecondoleerd. Als de kist in het graf ligt gooit iedereen er wat zand over onder het uitspreken van de wens dat de ziel in vrede mag rusten of overgegeven wordt aan god. Men eet vaker wat tijdens de teraardebestelling dan erna. Daarna wast men de handen om het kwaad af te spoelen. Er wordt een kruis over het graf gelegd en er is een familiewake op de 3^e en de 9^e dag. Na de 40^e dag komt er een grafsteen (vaak met foto). Ook op hekken en huizen ziet men posters van overledenen. Na 3 en 9 maanden en na het 1^e en het 3^e jaar na overlijden zijn er herinneringsmomenten. Bulgaarse weduwen zijn in het zwart gekleed met een zwarte hoofddoek en ze dragen geen juwelen.   

Rituelen en festiviteiten in verband met het seizoensritme

Bulgarije kent veel feestdagen, waarin het seizoensritme een rol speelt. Vaak zijn ze verweven met heiligendagen. Omdat een volledige beschrijving een compleet boekwerk zou vragen worden slechts een aantal ervan aangestipt (de Franstalige site. vww.kroraina.com biedt een meer volledig overzicht). Zo is het op 1 of op 14 februari (afhankelijk van de kalender die men hanteert) trifon zarezan, de druivensnoeidag ter ere van god van de wijn. Het feest stamt af van een oud Thracisch ritueel ter ere van Dionysus en het is bedoeld om een goede druivenoogst en een goed wijnjaar te bevorderen. Er worden ritueel wijntakken bij gesnoeid en er wordt een VIP gekozen als koning van de wijngaarden die op een kar wordt rondgereden. De hele gemeenschap is erbij betrokken en de wijn vloeit rijkelijk. Een ander voorchristelijk en oud Thracisch vruchtbaarheidsfeest dat op 11 februari lokaal wordt gevierd is Kukeri, een ploeg en zaaifeest dat gepaard gaat met maskerades. Het meest populaire seizoensfeest is Martenitsa (Baba marta den; grootmoeder Martha dag) op 1 maart. De dag is bedoeld om de grilligheid van het weer in dit jaargetij ten gunste van de lente te doen verkeren. Men geeft elkaar martenitsa's; roodwitte wollen voorwerpje (vaak poppetjes of armbandjes) onder het uitspreken van de wens "chestita baba Marta" (gelukkige grootmoeder Martha). Ze worden op kleding gespeld of als polsbandje gedragen, traditioneel tot men de 1^e ooievaar ziet. Ook hangen ze vaak in bloeiende fruitbomen ter bezwering van hagel en nachtvorst. 

Bij het begin van de vastentijd (7 weken voor orthodox Pasen) wordt her en der op het Bulgaarse platteland nog Sirni Zagovezni  (vastenzondag) gevierd. Op dit lentefeest wordt gegeten wat nog mag en gedronken, er worden grote vuren ontstoken en er wordt over vuur heen gesprongen. Ook schiet men flinke projectielen af in de richting van het huis van een geliefde onder het roepen van haar naam. Op 1 mei is het traditioneel slangen of drakendag. Deze dag staat in het teken van de jacht op dit ongedierte. Rond 21 mei (Nestinarstvo) wordt op het festival ter ere van St. Constantijn en Elena als restant van een oud Thracisch zonneritueel bij de Strandia bergen in zuidoost Bulgarije nog aan vuurlopen gedaan. Hemelvaartsdag (spassov den) staat op het Bulgaarse platteland traditioneel in het teken van wonderbaarlijke genezingen vanuit het geloof dat de dauw op die dag van zeemeerminnen of bosnimfen afkomstig is en genezend werkt. Groepen Russalii dansers voerden na Hemelvaart of Pinkster rond het bed van een zieke de helende Ruchinitsa volksdans uit. Op de 1^e zondag van juni is rond Kazanlak het jaarlijkse rozenfestival. Reeds in de ochtendschemering worden de rozen geplukt om de geur te bewaren. Dit gebeurt onder begeleiding van volksmuziek. Ook daarna is het een paar dagen feest met optochten, muziek, zang en dans. Daarbij vervult de jaarlijks gekozen rozenkoningin een centrale rol.

Op 24 juni (eniovden) wordt hier en daar nog de langste dag gevierd, soms met het maken van een poort van kruiden en bloemen waar iedereen 3 keer onderdoor loopt. Volgens de overlevering zou op deze dag de werking van kruiden het sterkst zijn. Soms vormt een mooie jonge maagd het middelpunt van de viering. Op St. George (6 maart, de dag van de schutspatroon van herders) en begin augustus (bij het Llinden festival in de Rhodopebergen) wordt geroosterd lam gegeten. Op de laatste dag vindt dit plaats onder begeleiding van volksmuziek met ondermeer doedelzakken. In augustus en september zijn er oogstfeesten. Op Sint Nicolaas dag (Nikul den) op 6 december wordt in Bulgarije geen sinterklaas gevierd zoals in veel andere landen. Wel wordt een speciaal brood en gepaneerde gebakken karper (ribnik) gegeten en men houdt de hele dag de tafel gereed voor gasten. Oud en nieuw wordt in Bulgarije vooral gevierd met uitbundige maaltijden vanuit het overgeleverde traditionele geloof dat dit een goede oogst voorspelt voor het komende jaar. Daarbij speelt de banitsa, een ritueel versierd brood, een hoofdrol.

Religieuze feesten

De belangrijkste orthodoxe vieringen zijn Pasen en Kerst. Het orthodoxe Paasfeest valt meestal (maar niet altijd) 1 of 2 weken later dan het rooms protestante Pasen. Op de zondag voor Pasen viert men palmzondag. Dit wordt ervaren als een feest van geboorte en lente. Men laat wilgentakken en bloemen achter in de kerk om te laten zegenen met wijwater en men neemt bloemen of takken van anderen die al gezegend zijn mee naar huis. Thuis wor­den ze vaak opgehangen bij het tuinhek of bij een icoon. Voor mensen met de naam van een bloem, plant of boom is dit tevens de naamdag. Gedurende de hele lijdensweek waren op het platteland openlijke plezieruitingen, alcohol drinken en vlees eten verboden. Traditioneel worden op witte donderdag of op stille zaterdag door de vrouwen Paaseieren geverfd. Som­mige ervan worden rood gekleurd als symbool van hoop en van bescherming van het huis en van de velden en boomgaarden tegen hagel. Goede vrijdag (razpeti petak: gekruisigde vrij­dag) wordt gezien als de moeilijkste dag van het jaar en als een dag van reiniging en vasten. Bij het opstaan dompelde de (groot)moeder vroeger het eerste rood gekleurde ei in water om de rest van het gezin te zegenen door met het ei onder het uitspreken van een formule een rood kruis op hun voorhoofd, wang of kin te plaatsen. Voor het Paasbrood werden een one­ven aantal eieren gebruikt of een aantal dat overeenkwam met het aantal gezinsleden + 1 (voor het huis). Met Pasen is de ban gebroken en mag er weer plezier worden gemaakt. Men groet elkaar met  "Hristos Voskrese"- "vo istina voskrese" (Christus is waarlijk herrezen). De tafel blijft 3 dagen lang gedekt om alle gasten direct van eten te kunnen voorzien, de hora volksdans wordt gedanst, er spelen muziekkorpsen, er komen Paasschommels en er worden spelletjes met eieren gedaan. Daarnaast worden wel rode eieren weggegeven, bijv aan ge­tuigen bij een huwelijk of aan een vroedvrouw of herder en soms worden ze bewaard (bijv door jonge ongetrouwde vrouwen). Er worden uiteraard ook eieren en Paasbrood gegeten. Na het eten van eieren werden vooral vroeger de schalen bewaard. Ze werden op muren van schuren of kippenhokken geplakt of langs het veld gestrooid om have en goed te be­schermen tegen demonen. Men ziet Pasen als een feest van de hoop.

Kerst heet in Bulgarije Koleda naar de Slavische wintergod Kolyada. Ook in Bulgarije is het een familiefeest bij uitstek. Officieel is de hele adventperiode (vanaf 40 dagen voor kerst) een vastentijd voor vlees, maar de meeste Bulgaren beperken dit vasten tot een paar dagen voor kerst. Zo wordt kerstavond in ere gehouden met een uitgebreide vegetarische familiedis van producten van eigen erf en have die uit 12 gangen bestaat. Voorafgaand aan de maaltijd wordt wierook gebrand om boze geesten te verjagen. Ook voorspelt men elkaar met kerst de toekomst bij de open haard die gestookt wordt met  een speciaal voor de gelegenheid bewaard blok hout. Een andere kerst en oud en nieuw traditie vormen de koledari of sourvakari, jongens of jonge mannen die (vaak in klederdracht) bij de deuren langs gaan om onder begeleiding van muziek of stokkengebonk kerstliedjes en gelukwensen ten gehore te brengen. Ze doen gelukswensen vergezeld gaan van tikjes op de rug met versierde kornoeljetakken (sourvaka's) en krijgen als beloning een deegflap die ze erop steken. Soms dragen ze leren dieren of duivelsmaskers om het kwaad te bezweren. De kerstboom werd in de 19^e eeuw geïntroduceerd in Bulgarije vanuit Duitsland. Kerstcadeautjes zijn meestal simpele handgemaakte voorwerpen. Aan 2^e kerstdag wordt in Bulgarije weinig aandacht besteed.

Bulgarije heeft vanuit de Ottomaanse tijd een aanzienlijk Islamitisch volksdeel geërfd. Net als elders vieren de Bulgaarse moslims aan het eind van de Islamitische vastentijd het 3daagse suikerfeest (sheker bayram) met lekker eten, familiebijeenkomsten en cadeautjes voor de kinderen. De andere grote Islamitische viering is het 4daagse offerfeest (kurban bayram). Bij dit feest ter herdenking van de bereidheid van aartsvader Abraham om zijn eniggeboren zoon te offeren, wordt een schaap of geit geslacht. Het vlees wordt vervolgens verdeeld onder familie, vrienden en armen. De data van deze feesten zijn gebaseerd op maankalender met maanden van 4 weken. Daardoor vinden ze ieder jaar 12 of 13 dagen eerder plaats. 

Folkloristische festivals

Bulgarije kent enkele grote folkloristische festivals. Eén van de oudste en grootste daarvan is het Rozhen festival rond half augustus in de Rhodopebergen. Het bestaat al vanaf de 19^e eeuw en wordt bezocht door zo'n 80.000 mensen. Het 4jaarlijkse muziek en dansfestival van Koprivshitsa valt ook in augustus en bestaat sinds 1965. Men wil er een kleinschaliger en gevarieerder jaarlijks festijn van maken waarbij alle bevolkingsgroepen aan bod komen. Het internationale folklorefestival rond Veliko Trnovo eind juli (sinds 1998) behoort tot de grootste in zijn soort op de Balkan. Het heeft een Unesco status en een folkloreschool voor buitenlanders maakt er onderdeel van uit. Ieder jaar op 11 januari vindt in de buurt van Pernik en Dupnitsa het Kukeri festival plaats; een pantomimefestival rond de maskers die tussen kerst en 7 januari worden gedragen om de boze geesten te verjagen.