Op het water gewonnen landsdelen

Geografisch bestaat Nederland vrijwel volledig uit laagland dat meestal zo plat is als een pannenkoek. Ruim een kwart van het Nederlandse grondoppervlak (vooral langs de kust en in het westen) is vanaf de middeleeuwen geleidelijk aan door inpoldering veroverd op het water. Het meeste van dit land ligt lager dan de zee. De oudste wijze van inpolderen, die in de noordelijke provincies Groningen en Friesland veel door monniken is toegepast omdat men wist dat het om vruchtbare grond ging, is het met een dijk afschermen van land dat dusdanig hoog was aangeslibd dat het alleen nog met de hoogste vloeden onderliep. Later werd land ingepolderd door een ondiepe binnenzee met een dijk te dichten en het water vervolgens via de met sluizen afsluitbare afvoergeulen met eb in zee te laten stromen. Dergelijke droogmakerijen liggen net boven de zeespiegel. Ook meren zijn om­gevormd tot polders. In de 17^e eeuw begon Jan Adriaanszoon Leeghwater hiermee. Men legde daartoe een cirkelvormige dijk in het meer en pompte het ver­volgens leeg in een afvoerkanaal achter de dijk. Het wegpompen van water gebeurde aanvan­kelijk (vanaf de 17^e eeuw) met molens en vanaf eind 18^e eeuw met gemalen. Door deze inpoldering ligt bijna een kwart van het landoppervlak onder de zeespiegel (tot maximaal 7 meter). De noordwestelijke en noordelijke be­grenzing van ‘s lands territoor bestaat uit een zestal eilanden (de Waddeneilanden) die een met eb deels droogvallende binnenzee (de Waddenzee) afschermen van de Noord­zee. Vanwege dat droogvallen kan men met laagwater in principe over de bodem van de zee de soms meer dan 20 km lange oversteek maken tussen de eilanden en de wal. Dit wadlopen gebeurt veelal onder leiding van een gids. Een deel van de binnenzee, de rond 7000 km² grote Zuiderzee, werd in 1932 af­gesloten met een 30 km lange dijk (de afsluitdijk) en heet sindsdien IJsselmeer. Na de aanleg van de afsluitdijk werd eerst de Wieringermeerpolder in de kop van Noord-Holland geschapen, tussen 1940 en 1980 gevolgd door de provincie Flevoland via inpoldering van delen van het IJsselmeer. Flevoland bestaat uit de Noordoost polder en Oostelijk en Zuidelijk Flevoland. De grote man achter deze Zuiderzeewerken was Cornelis Lely.

Nederland boven de zeespiegel

De meeste Nederlandse regio's boven de zeespiegel liggen in het oosten en zuidoosten. Hier is vaak sprake van een afwisselend landschap van weilanden akkers en stukjes bos en hei (een zgn. coulisselandschap). In de provincie Gelderland ligt een min of meer aaneengesloten natuurgebied van ongeveer 60 bij 30 km met veel aangeplant naaldbos, heidevelden, zandverstuivingen en stukjes loofbos (de Veluwe). Door uitlo­pers van Duitse heuvelruggen en door stuwwallen uit de ijstijd is het landschap in het oosten soms glooiend. Door de meest zuidoostelijke punt van het land (Zuid-Limburg) lopen de uitlopers van de Ardennen; een laaggebergte dat zich voornamelijk over Oost-België uitstrekt. Vlakbij het z.g.n. drielandenpunt (het punt waar de grens van België, Duitsland en Ne­derland elkaar ontmoeten) ligt het hoogste punt van Nederland; de 322 meter hoge Vaal­serberg. Het land wordt in de zuidelijke helft van oost naar west doorsneden door enkele traag stromende grotere rivieren; de Rijn (die zich splitst in de Lek, de Waal en de noord­waarts stromende IJssel) en de Maas. De z.g.n. Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden liggen in de delta van Maas, Waal en Schelde (een Belgische rivier) in het zuidwesten. Na een plotselinge overstroming door een combinatie van storm en spring­vloed in 1953 (de watersnoodramp), waarbij zo'n 1800 mensen verdronken; is hier besloten tot de aanleg van een stelsel van zeeweringen, sluizen en bruggen dat de zee buiten houdt en de eilanden met elkaar verbindt (de deltawerken, zie ook onder economie).

Landschap en grondgebruik

Een duinenrij vormt langs vrijwel de hele Noordzeekust (incl. de Waddeneilanden) een natuurlijke barrière tegen het water. Voor de rest fungeren aangelegde zee en rivierdijken als waterkering. De Waddenzee, de duinenrij, de daarvoor liggende zandstranden en de grote rivieren bevatten de laatste restanten oorspronkelijk natuurlijk landschap in Neder­land. Achter de duinenrij bevinden zich polders (waarin vlak achter de duinen in het voorjaar vaak bollenvelden te zien zijn met ondermeer bloeiende tulpen), dorpen en ste­den. Temidden van de randstad ligt een qua omvang slinkend weidegebied (het z.g.n. groene hart). De rest van Nederland is dunner bevolkt dan de randstad. Achter de dijken waarop overal scha­pen grazen domineren hier zover het oog reikt groene weiden en ak­kers. Verder het bin­nen­land in komen door het veranderen van de grondsoort in zand naast weilanden en akkers steeds meer boomwalletjes en bos en heidepercelen voor. Deze maken de wereld kleiner en het landschap knusser en afwisselender.

In 2003 werd 19% van het Nederlandse oppervlak in beslag genomen door waterpartijen (bij eb droogvallende gronden zijn licht oranje op het kaartje over grondgebruik). Daartoe behoren naast de binnenzeeën, het Flevomeer (de restanten van het IJsselmeer), de grote ri­vieren een keur aan meren, plassen, kanalen, vijvers en sloten die vrijwel allemaal resultaat zijn van menselijk ingrijpen. Veel van de huidige meren en plassen zijn bijv. voor 1900 tot stand gekomen door turfwinning. In 2003 was zo'n 56% van het grond­oppervlak in ge­bruik als landbouwgrond. Dit bestaat uit weilanden (42,5% in 2006, lichtgroen), akkers (52%, okerkleurig) en tuinbouwgrond (5,5%, waarvan 1,5% glastuinbouw, bruinig). Bijna 12% was bos­aan­plant en moerasgebied e.d (donkergroen) en een even groot deel (+2%) werd ingenomen door menselijke be­bouwing (wegen, gebouwen etc, donker oranje op het kaartje). Verder stond, 2,3% (+6%) te boek als recreatiegebied (duinen: lichtgeel). Het areaal aan menselijke bebouwing en aan bos, natuur en recreatiegebied neemt toe ten koste van landbouwgrond. In 2005 werd de Blauwe Stad opgeleverd, een in een meer omgezet landbouwgebied in Oost-Groningen. Bij het ingepolderde Zuid-Hollandse eilandje Tiengemeten werden rond die tijd de dijken doorgestoken om het gebied terug te geven aan de natuur en hetzelfde zal (tot verdriet en ergernis van de aanwezige boeren) gebeuren met een deel van de Wieringermeerpolder.

Natuur, natuurlijke hulpbronnen en risico's

Op de EPI (Environmental Performance Index) 2008, die de milieubeleidprestaties van 149 landen rangschikt op 25 indicatoren op de 6 beleidsterreinen milieugezondheid, luchtvervuiling, watervervuiling, biodiversiteit en leefmilieu, natuurlijke hulpbronnen en klimaatverandering stond Nederland 22^e in de rangschikking van de 27 EU landen. Het meeste viel te verbeteren aan biodiversiteit en leefmilieu, de subcategorie visserijmethoden en de indicatoren landbouwsubsidies, effectief behoud, behoud natuurlijk landschap en beschermde zeegebieden. Het feit dat Nederland erg dichtbevolkt en welvarend is werkt op de EPI in het nadeel. Naar EU maatstaven was het grondoppervlak met bouwsels en wegen het grootst. Het bosareaal was na dat van Malta en Ierland en met dat van het VK en Denemarken het kleinst. In 2003 was 26% van het Nederlandse grondgebied beschermd natuurgebied. Doordat de Waddenzee (een groot getijdengebied)­ werd mee­gerekend kon men ver boven het Europese gemiddelde van 8% uitkomen. Andere bekende natuurgebie­den zijn delen van de Waddeneilan­den, de Biesbos in West Brabant (delen van de delta van de grote rivieren), de wildrijke Oostvaardersplassen in Flevoland, het Naardermeer bij Hilversum, de Ooijpolder bij Nijme­gen, de Hoge Veluwe bij Arnhem en de Weerribben, een moerasgebied in noordwest Over­ijssel.

In 2002/ 2003 leefden in Nederland 1221 hogere planten, 55 zoogdieren (10 bedreigd), 192 broedvogels (4 bedreigd), 67 vissoorten (2 bedreigd), 17 soorten amfibieën en 13 soorten reptielen. Tussen 1995 en 2005 gingen veel broedvogelsoorten (m.u.v soorten die van bosjes en moeras houden) en dagvlinders in aantallen achteruit en er kwamen meer reeën, vossen, wilde zwijnen (in 2007/ 2008 deels afgeschoten), zeehonden, marters, vleermuizen, reptielen en amfibieën. In het voorjaar van 2006 broedde voor het eerst sinds lange tijd een paartje zeearenden in Nederland (Oostvaar­dersplassen). Men streeft ernaar om de losse natuurgebieden op het vasteland met el­kaar te verbinden, bijv door de bouw van wildviaducten over snelwegen (ecologische hoofdstructuur). Delfstoffen en na­tuurlijke hulpbronnen van Nederland zijn naast veel aard­gas wat aardolie, zout (oost Ne­derland), grind en klei (steenfabrieken langs de grote rivie­ren en in het noorden). Zo'n 5% van de energie komt uit zon en wind. Belangrijke natuurlijke risico's zijn overstromingen en stormen. Vanwege dreigende dijkdoorbraken door overvloedige regenval werden in 1995 in het rivierengebied meer dan 200.000 mensen geëvacueerd.