Inleiding

In ieder land en iedere cultuur overal ter wereld speelt mentale programmering een belangrijke rol. Waarden en normen van de maatschappij en het milieu waarin we opgroeien worden ons van jongs af aan via ouders, opvoeding en media met de paplepel ingegoten. Van daaruit raken we geconditioneerd en we starten allemaal vanuit de illusie dat onze vanzelfsprekende kijk die van iedereen is. Hieronder zullen een aantal praktische gevolgen worden geschetst van een Nederlands perspectief. Informatie over cultuurverschillen is te vinden op en via de wikipedia site etiquette. De site van cultuursocioloog Geert Hofstede biedt een kader om cultuurverschillen beter te begrijpen. 

Algemene gedragscodes

In hun manieren zijn Nederlanders zowel direct als ingetogen. Men houdt niet van omhaal, overdreven gedoe en overdaad. Er is een duidelijke en eenvoudige etiquette.

De spreektoon is in Nederland dikwijls gedempt, want dat is beschaafd. Publieke uitin­gen van affectie zijn schaars en worden voorbehouden aan familie en goede vrien­den.

Enthousiasme wordt al snel overdreven gevonden en schreeuwen of kwaad worden in het publiek kan leiden tot plaatsvervangende schaamte bij omstanders.

Opzichtig statusvertoon wordt ordinair gevonden. Sommigen die een dure auto bezitten gebruiken hem selectief omdat ze zich er soms voor generen om er in rond te rijden.

Nederlanders houden niet van voorspiegelen en ontwijkend gedrag en ze waarderen oprechtheid. Wie echt "nee" bedoelt en termen gebruikt als "ik zal er over nadenken", "we zullen zien" en "misschien" wordt vaak negatief gewaardeerd.

Nederland kent, anders dan bijv Turkije, Marokko, Griekenland, Indonesië of China; een schuld en excuuscultuur en geen schaamte en ontkenningscultuur. Een Nederlander die een serieuze fout inziet ontkent de vergissing niet uit angst voor gezichtsverlies. Hij biedt oprechte excuses aan, waarop de benadeelde partij vaak zegt "zand erover".

Persoonlijke lof of kritiek uit men in Nederland meestal onder 4 ogen.

Ook mondelinge toezeggingen worden relatief serieus genomen en minder dan in bijv. de VS opgevat als vrijblijvende intentieverklaringen. Wie zich niet aan toezeggingen houdt wordt al snel gezien als onbetrouwbaar.

Nederlanders vinden het vervelend wanneer hun naam verkeerd wordt uitgespro­ken. M.n. bij Amerikanen wordt dit al snel gevoeld als uiting van een gebrek aan respect.

Nederland is groter dan Holland en wie niet uit Holland komt vindt het dikwijls tamelijk irritant om als Hollander  te worden betiteld.

Non-verbale communicatie en kleding

De persoonlijke ruimte is in Nederland vrij groot. Bezoekers uit meer expressieve culturen vinden wel­licht dat bijv. stoelen ver uit elkaar staan.

De Nederlander voelt zich wat onbe­haaglijk indien een dergelijke van tevoren aangegeven ruimte onbewust door de be­zoeker wordt verkleind. Dit wordt vaak als opdringerig ervaren.

Veel Nederlanders koesteren het motto "doe maar gewoon, dan doe je al gek ge­noeg". Daarom kleden ze zich het liefst gemakkelijk en niet te opvallend. Men draagt vaak gedekte kleuren.

In Nederland bestaat in bepaalde kringen een tendens om zich informeler te kleden naarmate men hoger in rang is. In het land zijn uiterlijke tekenen van status eigenlijk taboe.

In bepaalde overheidskringen (bijv. bij politie of leger) en in de sfeer van commerciële  en financiële dienstverlening en zakelijke acquisitie dragen mannen een pak met stropdas en vrouwen vaak een donker mantelpakje met een witte blouse. Dergelijke representatieve kleding draagt men ook veel bij zakendiners.

Wanneer een smoking of avondkleding wordt gedragen bij formele gelegenheden (bijv. bij een officiële opening), wordt dit veelal op de uitnodiging vermeld.

Tijdens het werk doet men het colbertje vaak uit. Het uitdoen van en colbertje kan bete­kenen dat men ter zake wil komen.

Bij restaurants en op feestjes bij iemand thuis zijn colbertjes en stropdassen meestal niet nodig. Een korte broek wordt in Nederland vooral gedragen bij het buiten recreëren  of spor­ten, bij  trektochten e.d (bijv. bij het wadlopen) en bij goede vrienden en intimi.

Afspraken, kennismaking en beginnende contacten

Bij een telefonische afspraak of een afspraak per fax of e-mail neemt men al snel één of twee weken tussenruimte en bij afspraken via de post meer.

Wie de telefoon aan­neemt zegt de eigen naam of eerst de naam van de instelling of het bedrijf en daarna de eigen naam. Men zegt vrijwel nooit "hallo" o.i.d.

Nederlanders zijn erg punctueel met afspraken, met name in zakelijke situaties. Van geplande afspraken en tijden wordt zelden of nooit afgeweken. Omdat gelijkwaardigheid een belangrijke waarde is, komt iedereen op tijd. Te laat komen wordt al snel opgevat als teken van incompetentie en onbetrouwbaarheid.

Wie opgehouden is, belt van tevoren om te zeggen dat het wat later wordt en hoeveel later het ongeveer wordt. De reden wordt uitgelegd en men biedt excuus aan.

Bij een eerste kennismaking met een niet al te groot nieuw gezelschap geeft men bij aankomst iedereen een hand. Men noemt bij informele gelegenheden (en bij formele gelegenheden ook steeds meer) de eigen voor en achternaam.

Bij vertrek schudt men elkaar weer de hand (m.n. bij formele gelegenheden). Bij het handen schudden en tijdens gesprekken houdt men ongeacht rang of status oogcontact.

Nederlanders zijn, m.n. in grotere gezelschappen, wat terughoudend in het leggen van contact met mensen die ze niet kennen.

Men wacht in eerste instantie tot men door de gastheer wordt voorgesteld aan anderen. Indien dit niet gebeurt stelt men zichzelf voor aan de omstanders.

Omdat Nederlanders een goede verstandhouding niet zo sterk koppelen aan samen eten, houdt een informele bijeenkomst rond etenstijd in een publieke gele­genheid niet persé in dat er een gezamenlijke maaltijd is. Wel zijn er meestal hapjes en drankjes. Wat er te eten valt staat vaak in de uitnodiging. Bij onzekerheid informeert men even.

Gespreksonderwerpen

Geliefde gespreksonderwerpen in Nederland zijn de cultuur in het land van herkomst, de vliegreis naar Nederland, de voorzieningen op de verblijfplaats en politiek (voor wie enig verstand heeft van zaken). Het meest geliefde gespreksonderwerp is echter het weer.

Zaken en onderwerpen die (m.n. in de zakelijke sfeer) beter kunnen worden verme­den zijn opscheppen over eigen inkomen en bezit, kritiek op de koninklijke familie, godsdienst, openlijk etaleren van privé-problemen en seks of gelegaliseerde prostitu­tie.

Restaurants/ horeca in het algemeen

Men trekt de aandacht van bedienend personeel via oogcontact en wuiven. Daarna kan men bijv. "ober" of "juffrouw" roepen.

In Nederland zijn rekeningen inclusief bedieningsgeld. Bij het betalen rondt men een bedrag wel vaak naar boven af. Fooien worden gegeven als blijk van waardering, waarbij meestal het bedrag wordt afgerond.

Wie het eten voor de ander wil betalen geeft dat te kennen, bijv. door "ik betaal" of "u bent mijn gast" te zeggen.

In Nederland wordt het heel gewoon gevonden wanneer ieder de eigen rekening betaalt of wanneer men de rekening deelt.

Een typisch Nederlandse manier om de rekening te delen is het weggeven van "een rondje". Dit betekent dat men om beurten drankjes voor het gezelschap bestelt.

In Nederland wordt bij etentjes zoveel mogelijk met mes en vork ge­geten; bijv. bij pizza's, kaas en brood en zelfs wel bij kip en fruit.

Bij Nederlanders thuis

Ook thuis uitgenodigden komen op tijd. Van iemand die s'morgens op de koffie wordt uitgenodigd, wordt verwacht dat hij 2 koppen koffie meedrinkt en daarna weer ver­trekt.

In veel Nederlandse huishoudens, m.n. bij gezinnen, hangt een z.g.n. wc kalender op het toilet. Bij de aanschaf daarvan worden daarop de verjaardagen van familie en vrienden ingevuld door de gezinsleden. De kalender wordt daarna zelden meer bij­gewerkt. Wanneer één van de vermelde personen onverhoopt komt te overlijden, wordt achter de naam een (christelijk) kruisje gezet.

Indien men bij iemand thuis rond etenstijd wordt uitgenodigd, kan men er van op aan dat men geacht wordt mee te eten.

Naast een kleine attentie voor de gastvrouw (bijv. een doos bonbons, decoratieve kaarsen, een bos bloemen of een plant) nemen gasten vaak ook iets mee voor de kinderen.

Een boek over het land van herkomst van een buitenlandse gast wordt eveneens gewaardeerd als gift. Giften worden bij overhandiging opengemaakt.

Wie een fles wijn cadeau geeft, moet zeker weten dat de gastheer deze waardeert. De wijnselectie van de gastheer kan een gevoelig punt zijn.

Een rondleiding door het huis dient te gebeuren op initiatief van de gastvrouw. Wan­neer de gast het voorstelt voelt men zich enigszins opgelaten.

Zakelijk

Vooral bij zakelijke correspondentie is de toon erg formeel. Zelfs bij zakencorrespondentie met mensen die men al kent en bij de voornaam noemt, ver­dient het aanbeveling om de achternaam te gebruiken. Dit komt betrouwbaar over op Nederlanders.

Hoewel een voorkeursbehandeling of vriendjespolitiek officieel worden veroordeeld, bestaan in Nederland wel degelijk oldboys netwerken (de uitdrukking "ouwe jongens, krentenbrood" is niet voor niets in de taal terechtgekomen).

Buiten zo'n netwerk om is bijv. de financiering van een nieuw idee (hoe lucratief ook) vrijwel niet rond te krijgen. Ook bij sollicitaties speelt het oldboys netwerk achter de schermen een belangrijke rol.

Veel Nederlandse zakenmensen beseffen dat bijv. Amerikanen elkaar vrij snel bij de voornaam noemen en ze houden daar rekening mee. Een Nederlander die zich met voor en achternaam voorstelt, laat de keus bij de ander.

Visitekaartjes hoeven niet in het Nederlands te worden vertaald, maar gebruiksaanwijzingen en promotiemateriaal wel.

M.n. bij gebruiksaanwijzingen is een vertaling in goed Nederlands erg belangrijk, want menig Nederlander stoort zich re­gelmatig aan slecht vertaalde gebruiksaanwijzingen.

Op Nederlandse visitekaartjes staan voor en achternaam en beroep of functie. Titels vindt men niet erg belangrijk. Soms worden ze zelfs gemeden.

In Nederland staat men zich niet voor op rang of stand. Leeftijd zegt weinig over positie. Bevoegdheden worden gemakkelijk gedelegeerd. Delegaties veranderen daardoor relatief vaak van samenstelling.

Door de scheiding van zakelijk en privé gaat men enigszins terughoudend om met het bellen van een privé-nummer over zaken.

In Nederland worden zakelijke kennissen niet snel thuis uitgenodigd, want men scheidt in principe zakelijk en privé. Een dergelijke uitnodiging moet dan ook als een bijzondere eer worden opgevat.

Nederlanders werken om te leven. De verhouding werk versus vrije tijd wordt erg belangrijk gevonden. Nederlanders worden niet graag gebeld na werktijd over werkgerelateerde aangelegenheden.

Diners

Een zakenontbijt is in Nederland vrijwel onbekend en een zakendiner is populairder dan een zakenlunch (aan lunchen besteedt men weinig tijd).

Zakendiners zijn meestal in een restaurant en men neemt er de tijd voor. Bij zo'n diner zit vaak veel tijd tussen de gangen en men praat na het eten vaak lang na aan de eettafel (natafelen).

Een (levens)partner meenemen naar een zakenetentje kan prima in Nederland; maar dan wordt er in de regel niet inhoudelijk over zaken gepraat.

Bij diners e.d wachten de mannen tot de vrouwen zitten. Ook kan de gastvrouw of gastheer de tafelschikking aangeven. De gastheer en de gastvrouw zitten beide aan een hoofd van de tafel tegenover elkaar. De mannelijke eregast zit links naast de gastvrouw en diens (levens)partner links naast de gastheer.

Bij het dineren wordt meestal wijn gedronken. De gastheer begint met toasten door "proost" te zeggen. Daarna neemt iedereen een slokje en het gezelschap toast vervolgens de gastheer met hetzelfde woordje.

Evenals in veel andere landen geldt ook in Nederland de norm dat men tijdens het eten de handen boven de tafel houdt en de ellebogen niet op tafel legt. Van tafel gaan tijdens het eten wordt gezien als onbeleefd.

Een gast laat een niet al te grote hoeveelheid opscheppen. Daarna kan men zichzelf desgewenst nog eens (laten) bedienen ten teken dat het bijzonder lekker was.

Wie mes en vork kruiselings op het bord legt wil nog een keer opgeschept krijgen en wie uitgegeten is legt mes en vork naast elkaar op het bord in de 5.25 uur stand.

Vergaderingen, presentaties en besluitvorming

Het financiële beleid van Nederlandse bedrijven is, zeker naar Amerikaanse maatsta­ven, sober en pragmatisch. Men is voorzichtig met geld uitgeven en men vraagt zich voortdurend af of iets wel uit zal kunnen.

Werken volgens een van tevoren vastgelegd stappenplan verdient veelal de voorkeur en onbekend maakt onbemind.

In Nederland komt men bij besprekingen snel ter zake. Presentaties zijn praktisch, beknopt, feitelijk en objectief. Soms doen Nederlanders vooronderzoek en er kunnen dan kritische vragen worden gesteld.

Vertrouwen en openstaan voor samenwerking worden hoger aangeslagen dan presta­ties. Wie de baas wil spelen of hooghartig doet ligt er snel uit.

Het besluitvormingsproces neemt in Nederland veel tijd in beslag. Men wil eerst over alles duidelijkheid. Vervolgens moet iedere betrokkene worden gehoord en daarna moet men het eens worden over de te nemen beslissing (poldermodel).

Indien eenmaal een beslissing is genomen komt men er niet meer op terug. De uitvoering laat dan meestal niet lang meer op zich wachten.

Nederlanders houden van formele contracten en zaken die zwart op wit staan. Gedetailleerd zaken vastleggen wordt niet snel gevoeld als motie van wantrouwen, maar eerder juist als teken van betrouwbaarheid en goede bedoelingen.

Relatiegeschenken worden pas gegeven indien er een persoonlijke band is. Boeken over het land van herkomst van de gast, geïmporteerde sterke drank, kantoorbeno­digdheden, zakcalculators, kwaliteitspennen en elektronische snufjes zijn geschikt.