Prehistorie

De vroegste sporen van menselijke aanwezigheid in Nederland zijn gevonden in de Bel­védère groeve bij Maastricht en in zandgroeven bij Rhenen. Ze dateren van 250.000 tot 200.000 jaar geleden en zijn afkomstig van de mensensoort Homo Erectus (rechtoplo­pende mens); de voorouder van zowel Neanderthalers als denkende mensen. De eerste over­blijfselen van denkende mensen komen van rendierjagers die vlak na de laatste ijstijd (zo'n 13.000 jaar geleden) in het land vertoefden. Nadien trokken de rendierjagers voor een deel weg en achtergeblevenen en nieuw aangekomenen voorzagen in hun onder­houd met jagen, vissen en verzamelen. Na 5300 v Chr. kwam hier wat landbouw en veeteelt bij. Rond 3000 v Chr. bouwde de trechterbekercultuur de z.g.n. hunebedden (uit grote zwerfkeien uit de ijstijd opgebouwde graven) op de zandgronden in het noordoos­ten van het land.  Na 2100 v Chr. deed het brons zijn intrede. Dit werd gebruikt door de Keltische en Germaanse stammen die tussen 1800 en 1200 v Chr. in Nederland leefden. Zij lieten eerst grafheuvels en daarna ur­nenvelden achter. Uit de periode tussen 800 en 50 v Chr. (de ijzertijd) zijn ondermeer bij Oss vorstengraven gevonden met uit Italië geïm­porteerde grafgiften. In het noordelijke waddengebied en in het getijdengebied van de grote rivieren werden toen terpen en wierden (uit klei en mest opgetrokken verhogingen) aangelegd die de daar aanwezige Angelsaksische Friezen en hun vee moes­ten beschermen tegen hoogwater. Na 57 v Chr. stichtten de Romeinen forten en neder­zettingen ten zuiden van de Rijn. Sommige daarvan (zoals Utrecht, Nijmegen, Leiden en Maastricht) zijn uitge­groeid tot grote steden. Mede doordat de Hunnen opdrongen, begon in de 5^e eeuw de periode van de volksverhuizingen.

Middeleeuwen

Tussen de 5^e en de 7^e eeuw na Chr. vestigden zich vanuit het zuiden Franken en vanuit het oosten Saksen in Nederland. De Friezen konden zich door de geïsoleerde ligging van hun woongebied handhaven. Ze spreken ook nu nog een eigen taal (de 2^e erkende landstaal), maar de huidige versie daarvan is van veel recentere da­tum dan 800 v Chr. Als Angelsaksen waren de Friezen erg loyaal aan hun eigen volk, voorouders en culturele identiteit.

Met de komst van de Franken deden geleidelijk aan christendom en schrijfkunst hun in­trede en de handel werd steeds belangrijker. De Frankische keizer Karel de Grote slaagde er in om het huidige Nederland in zoverre tot een eenheid om te smeden dat het gehele land formeel christelijk werd en dat er een muntstelsel kwam. Hij liet in Nijmegen de Valckhofburcht bouwen en daarom wordt deze stad soms de keizerstad genoemd. Na zijn dood in 814 viel het land echter weer uiteen en er volgden invallen van Noormannen uit Zuid Scandi­navië die veel nederzettingen plunderden. In de periode tot de eerste helft van de 16^e eeuw viel Nederland formeel onder het domein van het Duitse vorstenhuis van de Habs­burgers. De keizers van deze dynastie hadden in de praktijk echter weinig in te brengen. Feitelijk werd de dienst uitgemaakt door hun leenheren (graven en hertogen) die vrijwel autonoom heersten over de graafschappen en hertogdommen. Daarnaast hadden bisschoppen (bijv de bisschop van Utrecht) vaak wereldlijke macht.

Reformatie en onafhankelijkheidsstrijd

Via een vorsten­huwelijk in 1477 kwamen de leengebieden (het huidige Nederland en België) onder het bewind van de Spaanse tak van de Habsburgers. In de 16^e eeuw deden de kerkher­vorming van Luther en Calvijn zijn intrede. Deze nieuwe kerkrichting, het pro­testantisme, was ontstaan als protest tegen hypocrisie en corruptie in de Roomse kerk en ze sloeg aan in wat nu Nederland heet. Daarop gaf de Roomse Spaanse koning Philips II de paters Jezuïeten de vrije hand om de inquisitie in te voeren. Door dit religieus getinte rechtscollege werden protestanten ketters genoemd en duizenden van hen werden in de noordelijke Nederlanden vanwege hun godsdienst veroordeeld tot de brandstapel. Ook werden protestantse erediensten verboden, hetgeen er toe leidde dat ze stiekem in de open lucht werden gehouden (de z.g.n. hagenpreken). Na de beeldenstorm, een protestactie van protestanten in 1566 in roomse kerken, volg­den strenge sancties. Dit mondde al snel uit in een vrijheidsoorlog (de 80 jarige oorlog) die in 1568 begon. Omdat de zuidelijke Nederlanden (het huidige België) rooms waren gebleven, scheidden ze zich in 1578 af van de Noordelijke Nederlanden (de unie van Utrecht en de unie van Atrecht) en enkele jaren later was de republiek der 7 Verenigde Nederlanden een feit. Deze bestond tot het begin van de Napoleontische tijd in 1795.

In 1584 werd de Noordelijke leider prins Willem van Oranje (bijnamen: Willem de Zwijger, vader des vaderlands) in de Prinsenhof in Den Haag ver­moord door Balthasar Gerards. In 1588 werd het land een republiek (de republiek der 7 verenigde Nederlanden). Omdat Antwerpen in 1585 na een langdurige belegering ten prooi viel aan de Spanjolen (zoals de Spanjaarden toen werden genoemd) blokkeerde de republikeinse vloot in 1589 de haven van Ant­werpen. Hierdoor verplaatste de wereldhandel zich naar Amsterdam en de Nederlanders werden erg succesvol met hun strijd tegen de Spanjaarden. In 1648 waren die gedwon­gen om vrede te sluiten (de vrede van Munster) en de republiek te erkennen.

Handelscompagnieën

Deze uit­komst was vooral te danken aan hun succes van de Nederlanders op de wereldzeeën. Vanaf 1575 vestigden ze handelsposten in Zuid Afrika, West Afrika en Amerika vanwege de slavenhandel en om Spaanse vloten met roofgoed uit Latijns Amerika te kapen en in zuid en zuidoost Azië vanwege de zeer lucratieve specerijenhandel. In dezelfde periode werd de zaagmolen uitgevonden die de bouw mogelijk maakte van een enorme handel en oorlogsvloot. In 1602 werd de Ve­renigde Oost-Indische compagnie (VOC) opgericht, in 1614 de Noordse compagnie (houtimport, walvisvaart, bonthandel) en in 1621 de West-Indische Com­pagnie (WIC). Deze handelscompagnieën hadden een eigen leger, vloot en rechtspraak. Hoewel de OIC en de WIC het meest spectaculair waren, was de Noordse compagnie economisch veruit de belangrijkste. Deze haalde ondermeer het hout uit de Oostzeelanden dat nodig was om de zaagmolens te laten draaien en de schepen te bouwen.

Nederlanders, Portugezen en Engelsen haakten in op de in West Afrikaanse landen heer­sende gewoonte om ongehoorzamen, wanbetalers en krijgsgevangenen van stammenoorlo­gen als slaaf te verhandelen. Hierdoor kwamen er in die regio meer gewapende stammencon­flicten. Bij de handelscompagnieën ging opportunisme uit geldzucht op diverse manieren bo­ven ethiek. Zo is van sommige WIC kapiteins bekend dat ze bewust meer slaven uit Afrika naar Amerika overbrachten dan ze konden voeden. Een aantal slaven overleefde dan de overtocht niet, maar er bleven er genoeg over om extra winst te maken. Andere kapiteins probeerden echter om de verkoopwaarde van hun handelswaar te verhogen door het bieden van voldoende lucht en beweging onderweg. Gemiddeld overleefde rond 85% van de slaven de overtocht. Al met al waren de Ne­derlanders in Amerika de enige Europeanen die slaven behandelden als kippen. Bij de ver­koop van slaven werd geen rekening gehouden met hun familieomstandigheden. Dit gedrag werd door de WIC niet afgestraft en op grond van bijbelinterpretatie werd destijds gesteld dat het zwarte ras minderwaardig is aan het blanke. Op Curaçao werd, anders dan in de Surinaamse plantage-economie, de waarde van een slaaf niet bepaald door productiecapaciteit. Daardoor waren op Curaçao de onderlinge verhoudingen tussen slaven en meesters meer ontspannen. Slaven kregen vaak wat geld of konden bijverdienen met visvangst of verkoop van tuinopbrengsten. Zo konden ze zichzelf soms vrijkomen. Na de dood van hun meester werden ze dikwijls vrijgelaten.

Gouden eeuw

Met het geld dat de compagnieën opbrachten werden niet alleen oorlogen gefinancierd, maar het hele land profiteerde ervan. Dit leidde tot een economische en culturele bloeipe­riode, de z.g.n. Gouden Eeuw. Veel vermaarde Hollandse schilders, dichters, filosofen en wetenschappers leefden in deze periode. Roomse erediensten werden oogluikend toe­gestaan (gedoogd) en protestante vluchtelingen uit Frankrijk, de Hugenoten, werden op­gevangen. Ze kregen de kans om in Nederland een nieuw leven te beginnen. Tijdens de gouden eeuw werden veel polders drooggemalen met windmolens. Tussen 1648 en 1795 kende Nederland 2 stadhouderloze tijdperken, waarvan de eerste in 1672 eindigde met de politieke moord op de heersende raadspensionaris Johan de Witt. Verder voerde het land 4 keer oorlog met de Engelsen en het was betrokken in 2 oorlogen over de erfopvol­ging van vorstenhuizen. In de eerste 2 Engelse oorlogen, in de strijd tegen piraterij en in andere internationale conflicten boekte Admiraal Michiel Adriaanszoon de Ruyter belangrijke resultaten. Hij was voor de Nederlanders wat Horatio Nelson later voor de Britten werd.

Pruikentijd

Door de toenemende decadentie ten gevolge van de rijkdom bij kooplieden en regenten (de 18^e eeuwse pruikentijd) bleek de republiek in de geldverslindende militaire confrontaties echter steeds minder succesvol. Tegen het einde van de 18^e eeuw waren er conflicten tus­sen de republikeinse patriotten, die vrijheidsidealen van de Franse verlichting aanhingen, en de meer behoudende prinsgezindten. De patriotten waren de eersten in de Neder­landse geschiedenis die op zoek waren naar een Nederlandse identiteit (waar het calvi­nisme bij hoorde naar hun  idee) en ze wilden het land omsmeden tot een eenheid. Aan­vankelijk kregen de Oranjegezindten de overhand en de patriotten vluchtten naar het buitenland (onder meer naar Frankrijk). In 1795 kwamen ze echter weer terug met de Fransen die onder leiding van Napoleon Nederland kwamen bezetten.

Van de Napoleontische tijd tot de 2^e wereldoorlog

Tijdens de Napoleontische tijd kwam Nederland onder Frans bestuur en de Engelsen namen hun kans waar om een aantal Nederlandse koloniën in te pikken. De Fransen voerden onder meer het metrische stelsel en familieachternamen in. Na de nederlaag van Napoleon in Rusland in 1813 keerde het vorstenhuis van de Oranjes terug in de persoon van koning Willem I. Toen Napoleon in 1815 definitief was verslagen werd Nederland een constitutionele monarchie (een koninkrijk met een grondwet) met een parlement dat ge­kozen werd door rijke en voorname burgers. Ook was besloten om de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden weer samen te voegen. Door het autocratische en op het protes­tantisme gerichte bewind van de koning scheidden de zuidelijke Nederlanden zich in 1839 echter af en daarmee was het ontstaan van België een feit. Dit maakte een nieuwe grondwet nodig. Deze werd in 1848 in opdracht van koning Willem II onder invloed van de heersende tijdgeest geliberaliseerd. Deze door J.R. Thorbecke geschreven grondwet vigeert tot op de dag van vandaag. Ondermeer het al algemeen kiesrecht is er in opgenomen. Rond en kort na de 20^e eeuwwisseling onder ko­ningin Wilhelmina (1880-1962) was er opnieuw een bloeiperiode m.b.t. kunst en weten­schap. In 1913 kregen 6 Ne­derlanders een Nobelprijs. Gedurende de 1^e wereldoorlog slaagde men er in om buiten de oorlog te blijven en in de periode tussen de beide wereldoor­logen ontwikkelde zich het fenomeen van de verzuiling. Hiermee wordt de op­deling be­doeld van de samenleving in gescheiden levensbeschouwelijke blokken. Zo hadden Roomsen, protestanten, liberalen en socialisten ieder een eigen politieke partij en om­roeporganisatie en dito verenigingen en scholen e.d en men bemoeide zich vrijwel al­leen met geloofsgenoten. Dit verschijnsel bleef toonaangevend in het maatschappelijke leven tot in de 60er jaren.

Tweede wereldoorlog, wederopbouw en dekolonisatie

Tijdens de 2^e wereldoorlog leed het land onder de Duitse be­zetting. Aan het begin van de oorlog werd het centrum van Rotterdam platgebombar­deerd, Mannen die niet aan de door de Duitsers opgelegde arbeidsplicht wilden voldoen en Joden doken onder en probeerden aan een vals identiteitsbewijs te komen. Anderen werden naar Duitsland afgevoerd om dwangarbeid te verrichten. Van de 140.000 Neder­landse joden kwamen er 104.000 om in concentratiekampen. Ook vele duizenden Ne­derlanders lieten het leven als lid van de ondergrondse (de verzetsbeweging), als wille­keurig slachtoffer van represaillemaatregelen of tijdens de hongerwinter van 1944.

De periode tussen 1945 en 1950 stond in het teken van de wederopbouw, de koude oor­log en het zelfstandig worden van Nederlands grootste voormalige kolonie, het huidige Indonesië. Nogal wat oorlogsbruiden die een Canadese bevrijder hadden ontmoet emi­greerden. Ook veel anderen vertrokken vanwege de enorme woningnood, de angst voor het rode gevaar (Sovjet Unie, China) en andere onzekerheden naar Amerika, Australië en Nieuw Zeeland. Velen uit het Islamitische Indonesië (voornamelijk christelijke Indonesiërs en z.g.n. Indische Nederlanders) kwamen naar Nederland. Onder hen wa­ren de Moluk­kers, Indonesische christenen die in het Koninklijke Nederlands Indische le­ger (KNIL) hadden gediend. Men had hen beloofd dat hun verblijf in Nederland van tijde­lijke aard zou zijn omdat met de Indonesische regering was overeengekomen dat de Molukken een aparte status zouden krijgen binnen Indonesië. Dit laatste zou hun terug­keer mogelijk maken. De afspraken met Indonesië bleken echter dusdanig vaag dat deze beloftes nooit zijn ingelost en dat heeft later tot de nodige problemen met de Molukkers geleid. Door een kabinet onder leiding van de socialist Willem Drees werd in 1946 de AOW (een gega­randeerd pensioen voor iedereen boven de 65) ingevoerd. In 1949 werd Indonesië onaf­hankelijk en Nederland werd lid van de NAVO. In de 50er en 60er jaren van de 20^e eeuw bloeide de economie verder op. Er kwam een enorme geboortegolf (de babyboomgene­ratie) en Nederland sloot zich aan bij de EEG (de latere EU); Rotterdam werd de grootste doorvoerhaven ter wereld en er werd door­gewerkt aan wederopbouw, sociale wetgeving en collectieve voorzieningen. In 1956 arriveerden veel Hongaarse vluchtelingen na de mislukte opstand in hun geboorteland.  In 1962 werd Nederlands Nieuw-Guinea na een militair conflict en op aandrang van de VN en de Ame­rikanen overgedragen aan Indone­sië.

Immigranten en flowerpower

In dezelfde periode arriveerden in Nederland de eerste gastarbeiders uit landen rond de Middellandse Zee. Zij waren ingehuurd om het vuile, zware en relatief slecht betaalde werk op te knappen waar vanwege de krappe ar­beidsmarkt geen Nederlanders meer voor te vinden waren. Velen van hen werden in hun land van herkomst uitgeselecteerd door Nederlandse werkgevers op grond van een sterk gestel en (om onrust te voorko­men) weinig scholing. Omdat hun verblijf van tijdelijke aard zou zijn stuurden ze een zo groot mogelijk deel van hun verdiensten naar hun achterge­bleven familie. In de 2^e helft van de 60er jaren leidden antiautoritaire verzetsreacties van jongeren tegen kortzichtig materialisme, hypocrisie en kadaverdiscipline tot een cultuur­verandering. Gezag en auto­riteit werden overal ter discussie gesteld (in het begin door de provo's en de kabouterbe­weging) en er kwamen emancipatiebewegingen en democratiseringsgolven op gang. Ook kalfde de verzuiling af, werden er nieuwe politieke partijen opgericht en werden de soci­ale voorzieningen beter. De oliecrisis leidde in 1973 tot een economische recessie en een sterke toename van de werkloosheid. Door de recessie verloren veel gastarbeiders hun baan. Omdat men hen niet wilde laten stikken kregen ze een Nederlands paspoort en werd gezinshereniging toegestaan. Door de Surinaamse onafhankelijkheid (ook in 1973) was er een toe­vloed van Surinamers en ook steeds meer Antilliaanse jongeren die in hun rijksdeel wei­nig perspectieven zagen trokken naar Nederland. Veel gastarbeiders lieten hun gezin overkomen in de hoop dat hun kinderen hier onderwijs zouden kunnen volgen en alsnog een bijdrage zouden kunnen leveren aan een grotere welstand en een uitein­delijke terug­keer. Door cultuurverschillen en taalachterstanden bleken dergelijke per­spectieven veelal niet realiseerbaar. Veel nieuwe Nederlanders en hun kinderen kwamen in een luchtledig terecht. Ze zagen in Nederland weinig mogelijkheden, hielden afstand tot de in hun ogen onwennige of zelfs verderfelijke Nederlandse cultuur en voelden zich in hun land van her­komst ook niet meer thuis. Daarbij overheerste in Nederland de zachte aanpak. Van mensen uit immigrantenlanden en (voormalige) rijksdelen en hun kinderen werden vaak zaken getolereerd die zeker in hun land van herkomst nooit getole­reerd zouden worden. Zo werd een buitenproportioneel deel van de criminaliteit op den duur gepleegd door immigrantengroepen en dit werd decennia lang verdoezeld en ont­kend. Mede door de traditie van verzuiling was Nederland een multi-etnische sa­menle­ving geworden. Nieuwe en autochtone Nederlanders beperkten hun contacten veelal tot de eigen kring en intussen kon de mythe hooggehouden worden dat Nederland een tole­rante multicultu­rele samenleving is. Debat en de confrontatie werden vermeden en on­derhuids onge­noegen werd gladgestreken met oppervlakkige solidariteit en mora­lisme.

1980 tot 2002

In 1977 fuseerden de toonaangevende christen democratische partijen tot het CDA. Tus­sen 1982 en 1994 nam door het economische beleid van 3 achtereenvolgende centrum­rechtse kabinetten onder premier Lubbers het begrotingstekort af en de werkgelegenheid trok weer wat aan. Na 1994 kwamen er voor het eerst sinds 1918 twee kabinetten waar de confessionelen geen onderdeel van uitmaakten. In deze z.g.n. paarse kabinetten on­der leiding van minister president Kok regeerde de socialistische PvdA met de rechtse en linkse liberalen van respectievelijk de VVD en D66. Dit leidde tot bestuurlijke en politieke vernieuwingen, de werkgelegenheid trok verder aan, de arbeidsmarkt werd flexibeler en de leefomgeving werd aangepakt via stadsvernieuwingsprojecten en meer toezicht (bijv. door toezichthouders en stadswachten). Tegelijkertijd werden de sociale voorzieningen versoberd en er trad een zekere verzakelijking op. M.b.t. cultuurverschillen en strijdpun­ten bleef de strategie van pappen en nathouden gehandhaafd. Deze situatie bood in de laatste maanden voorafgaand aan de verkiezingen van 2002 een voedingsbodem voor de neo-patriot Pim Fortuyn, die veelal werd omschreven als een flamboyante dandy met republikeinse sympathieën die openlijk voor zijn homoseksualiteit uitkwam.

Politieke moorden en de storm van Fortuyn

Als eerste politicus verwoordde Fortuyn via oneli­ners over "de islam" en een pleidooi voor immigratiebeperking en aanpassing het onder­huidse ongenoegen dat zich in de loop der jaren onder een brede laag van de bevolking had opgehoopt. Analoog aan de patriotten uit het eind van de 18^e eeuw wees hij daarbij op de noodzaak tot bewustwording van een Nederlandse nationale identiteit; ditmaal  als middel om zich te kunnen profileren ten opzichte van andere culturen. Dit zou de beno­digde duidelijkheid creëren om via lik op stuk beleid en debat de heersende laksheid te doorbreken. Eén en ander zou uiteindelijk moeten leiden tot een meer zuivere en daar­door betere verhouding tussen de diverse etnische groepen. Deze visie had tot gevolg dat de door Fortuyn inderhaast opgerichte LPF (Lijst Pim Fortuyn) volgens de peilingen af leek te stevenen op een klinkende verkiezingsoverwinning. Dit scenario werd echter ruw verstoord door de mentaal nogal strak in het pak zittende dierenrechtenactivist Folkert van der Graaf die op 6 mei 2002 Fortuyn vermoordde omdat die zich tevens een voor­stander had betoond van bio-industrie en pelsdierfokkerijen. Daarmee was de 1^e politieke moord in Nederland sinds die op de gebroeders de Witt in 1672 een feit.

In de verkiezin­gen die kort daarop volgden verloren de regeringspartijen PvdA en VVD enorm. De LPF won 27 van de 150 tweede kamerzetels, hetgeen ongekend was in de parlementaire ge­schiedenis. Omdat het CDA zich had weten te handhaven, kon er een kabinet gevormd worden van CDA, VVD en LPF. Door geruzie binnen de LPF viel dit 1^e kabinet Balke­nende reeds binnen 3 maanden wat er eens te meer op duidde dat Nederland voor het eerst sinds mensenheugenis trekken begon te vertonen van een Midden-Amerikaanse bananenrepubliek. Bij de hierop volgende kamerverkiezingen van 22 januari 2003 won het CDA licht. De PvdA haalde het grootste deel van de in 2002 verloren zetels terug en de VVD een kleiner deel. Voor de LPF bleven er 8 zetels over. Ondanks het herstel van de PvdA kwam er een kabinet van CDA, VVD en D66 (Balkenende 2) dat de nieuwe flinkheid tot uitdrukking bracht in een beleid van bezuiniging (gebracht als bevordering van zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid), immigratiebeperking en een tamelijk rücksichtsloze aanpassing van immigranten aan Nederlandse normen en waarden.

Begin november 2004 werd de natie opnieuw opgeschrikt door een politieke moord, ditmaal door een Islamitische radi­caal die onderdeel uitmaakte van een netwerk. Het slachtoffer was de tekstschrijver en filmer Theo van Gogh die zich bij herhaling provocerend had op­gesteld tegenover religi­eus fundamentalisme. De moord zette aanvankelijk de verhoudin­gen op scherp. Dit mondde uit in bewaking van politici, hectische arrestaties van een aantal fundo's met uit­gewerkte plannen voor politieke moorden en terreur en een serie aanslagen op mos­keeën, Islamitische scholen en (enkele) kerken. Dergelijke fenomenen werden voordien allerwegen als een ver van mijn bed show beschouwd (zelfs ministers plachten in Ne­derland zonder bewaking op de fiets naar hun werk te gaan). Ook werd het debat over de spanning tussen godsdienstvrijheid, discriminatie en vrijheid van expressie aangezwen­geld. Kort na de moord en de aanslagen bleek via een tv programma Willem van Oranje nipt voor Fortuyn verkozen te zijn tot de grootste Nederlander aller tijden.

In 2005 werd voor het eerst sinds de 2^e wereldoorlog een identificatieplicht ingevoerd. Na­dien zette de discussie over islamitisch fundamentalisme zich voort. Ook bleef in het rechtlijnige beleid van minister van vreemdelingenzaken Rita Verdonk de letter van de wet duidelijk boven de geest van de wet gaan. Het gevolg ervan was dat juist een aantal brave immigranten (vaak met een gezin) die erg hun best deden om een legale status te krijgen en niets liever wilden dan werken voor de kost om allerlei futiele redenen het land werden uitgezet. In de voorzomer van 2006 beet haar sys­teem zichzelf echter in de staart. Somalisch immigrante en kamerlid Ayaan Hirsi Magan, die zich een even fel als onhandig voorvechtster had betoond van emancipatie van de Islamitische vrouw en daarmee aan Verdonk’s ideaalbeeld tegemoet kwam, was als het aan Verdonk had gelegen haar Nederlandse paspoort kwijtgeraakt omdat ze bij haar toelating gejokt bleek te heb­ben over haar achternaam. Met deze beslissing voldeed Verdonk aan haar eigen gelijke monni­ken gelijke kappen principe, maar de reputatie van Ne­derland als tolerant voortrekkersland kwam definitief ter discussie te staan.

Dat in 2006 het bekende Hollandse poldermodel nog steeds leefde blijkt uit de wijze waarop werd geprobeerd de kwestie op te lossen. Vanwege de verontwaardiging die de aanpak van  Verdonk in het buitenland allerwegen opriep, had men uitgezocht en gevonden dat volgens Somalisch gewoonterecht verschillende achternamen mogen worden gebruikt, zodat Ayaan Hirsi zonder dat ze het besefte toch niet gelogen zou hebben. Verdonk stelde daarop aan Ayaan voor dat ze haar paspoort mocht houden wanneer ze de schuld van de kwestie op zich zou nemen. Verdonk had altijd hoog in haar vaandel staan dat in Nederland Nederlandse regels gelden, maar dat telde nu kennelijk minder zwaar. Ayaan was het niet met de verklaring die ze moest tekenen eens, maar ze tekende toch vanwege de opportunistische reden dat ze anders grote problemen zou krijgen met de aanvaarding van haar nieuwe baan in de VS. De lijmpoging strandde echter op het feit dat de kleinste regeringspartij het vertrouwen in Verdonk opzei, waardoor het kabinet in de herfst van 2006 viel.

Situatie na 2006

Bij de verkiezingen van november 2006 wonnen de partijen die aan het linker en aan het rechtereind van het politieke spectrum zitten. De partijen in het centrum verloren. Desondanks werd op 22 februari 2007 het centrumlinkse kabinet Balkenende IV van socialisten, christen-democraten (beide verliezers in de verkiezingen) en christenunie (een partij dat ethisch rechts van het midden maar sociaal links van het midden staat) geïnstalleerd. Dat stelde ondermeer een generaal pardon in voor zo’n 30.000 vreemdelingen die bij het vorige kabinet tussen wal en schip vielen. De tendens tot winst van nationalistische en naar xenofobie neigende partijen ter rechterzijde van het politieke spectrum bleef echter aanwezig.